Eserlere Göre Listeleme

Osmanlı’da hiç kimsenin kudret ve kuvveti “mutlak” değildi. Özellikle padişahlar denetim altındaydılar. İsrafa ve sefahate meyleden padişahlar, ulema fetvasıyla hal’edilir, yani tahttan indirilirdi. Osmanlı devlet sistemi, insanı merkez alan ve insana değer veren, bugünkü anlayışa yatkın demokratik bir yapıya sahipti. Osmanlı Devleti; insan, hayvan ve bitkiye yönelik hizmetler üreten büyük bir hayır kurumuna dönüşmüştü. Padişahlar bu büyük hayır kurumunun bir nevi garsonuydular. Padişahlar zaman zaman kıyafet değiştirip halkın içine karışmakta, talep ve değerlendirmeleri birinci elden almaya özen göstermekteydiler. Halk, padişahı, devlet ve hükümet adamlarını açıktan açığa tenkit etmek hakkına sahipti. Vaizler vaazlarında, halk hatipleri meydanlarda tenkit hakkını kullanırken zabıta müdahale etmezdi. Özgürce konuşurlardı. Padişahlar din, dil, ırk, mezhep ayırımı gözetmeksizin halkın hakkını hukukunu muhafazaya mecburdu. Bu ve benzeri daha pek çok uygulama Osmanlı döneminde mevcuttu. Özetle Osmanlı bütün bu icraatları “demokrasi” adına yapmadı, demokratlık adına gerçekleştirmedi. Peki ya Osmanlı sonrası? Cumhuriyetimizin ilk yıllarından günümüze demokrasiyi, hak ve özgürlükleri millet olarak ne ölçüde tadabildik, ne kadar yaşayabildik? Osmanlı’nın halkına sağladığı hak ve özgürlükleri, hoşgörü ve serbestliği neden mumla aramaktayız? Bu kitabı okurken Osmanlı’nın kurduğu, hâkim kıldığı ve uyguladığı demokrasi havasını derin derin teneffüs edeceksiniz. Satırlar arasında gezinirken zihniniz sürekli Osmanlı’dan günümüze gidip gelecek, “Neydik? Ne olduk? Ne olmalıyız?” sorusuna cevaplar arayacak ve bulacaksınız.

Osmanlı Devlet Düzeni (14-15. yüzyıl) adlı bu eserde, ilk sekiz gazi padişahın, adalet, insaf ve hoşgörü (engin müsamaha) ilkelerini temel alan bir anlayışla, ideal bir devlet ve toplum düzeni kurmadaki çabaları inceleme konusu yapılmıştır. Eserde, Bursa Bey Sarayı’ndan Topkapı Sarayı’na; cariyelerden iç oğlanlarına; adalet ve hoşgörüye dayalı yönetim anlayışından cezalara; eğitim, bilim ve sağlık kurumlarına; diplomasiden esir ticaretine, bayındırlık faaliyetlerinden zanaatlara kadar birbirinden renkli ve ilginç konular, 15. yüzyıl Osmanlı tarih metinlerine dayanan yorum ve değerlendirmelerle anlatılmaktadır. Eserin en ilginç yanlarından biri, günümüz okurunu 15. yüzyıl Osmanlı tarih metinleri ile buluşturmasıdır. Böylece okur, Osmanlı tarih yazarlarının eserlerinde kullandıkları dil ve üslup ile, olayları ele alış biçimleri hakkında fikir sahibi olacaktır. Çadırdan saraya giden süreçte, 14-15. yüzyıl Osmanlı Devlet Düzeni ile tanışmak isteyenlerin bu eseri okurken keyif alacakları umulur.

Osmanlı Devleti’nin kültür, sanat, edebiyat, mimari, siyaset, eğitim alanlarında bizlere büyük bir miras bıraktığı tartışılmaz bir gerçektir. Her alanda yapmış olduğu faaliyetlerle bir tecrübe ve birikim potansiyeline sahip Osmanlı’dan gereğince istifade edemediğimiz de ortadadır. Eğitim alanında Osmanlı’nın yapmış olduğu faaliyetlerden ve yeniliklerden haberdar etmek maksadıyla hazırlamış olduğumuz bu çalışmanın eğitim faaliyetlerimizde, yeni ve eskinin değerlendirilmesi bakımından, orijinal yönler ortaya çıkaracağı kanaatindeyiz. Osmanlı-Türk toplumsal değişim süreci içinde modern eğitimin nasıl ortaya çıktığı, modern eğitimin toplumsal değişim süreci içinde nasıl bir rol üstlendiği de bu çalışmayla ortaya çıkmaktadır. Nitekim Türk eğitim sisteminin hangi düşünsel temeller üstünde, nasıl şekillendiği bütüncül bir biçimde kavranabilirse; eğitim sistemi içinde bugün yaşanan belli başlı sorun alanları daha açık bir biçimde görülebilir. Eğitim konusunda yeni adımlar atılma çabasının olduğu Türkiye’de eğitimimizin geçirdiği sürecin bilinmesi, muhasebesinin yapılması ve istikbale yönelik faaliyetlerin bu tecrübe ile bilinmesi gerekir. Bu bakımdan, bu eser, Türk eğitim sisteminin kendi tecrübe ve birikimlerinin önemini ortaya koyma çabasındadır.

Doğu dillerinin Joseph von Hammer hayatının otuz yılını Osmanlı tarihi, coğrafyası ve edebiyatıyla ilgili yazma eserleri ve belgeleri toplamak,okumak ve incelemekle geçirmiştir. Servetinin büyük bir kısmını da bu uğurda cömertçe harcamıştır. En önemli ve bugün de değerini koruyabileneseri 1825-1830 arasında hazırladığı Osmanlı devleti Tarihi’dir Almancada on ve Fransızcada on sekiz cilt tutan bu kitap, hazırlanması, olayların toplanması, türlü görüşlerin bir araya getirilmesi ve eleştirileri bakımından benzerlerinden çok üstündür. Hammer’in Osmanlı Devleti Tarihi’nden daha mükemmeli henüz yazılmamıştır.